این مطلب بر اساس کتاب عربی، زبان قرآن پایه هفتم سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ تنظیم شده است. شماره درس‌ها و صفحه‌ها مال همین کتاب است.
فعل ماضی عربی هفتم یعنی فعلی که از کاری در گذشته خبر میدهد؛ مثل «ذَهَبْتُ: رفتم». شکل این فعل به اسمی بستگی دارد که فعل درباره آن است: یک نفر یا چند نفر، دختر یا پسر. در این آموزش از دبیرستان دخترانه اندیشه پارسیان، فعل ماضی را با جدول، شناسه‌ها، مثال و نمونه سؤال یاد می‌گیرید. اگر هم برای دخترتان دنبال بهترین دبیرستان دخترانه غرب تهران هستید، ببینید هر مدرسه یک مبحث پایه مثل همین فعل ماضی را چطور درس میدهد.
خلاصه در یک نگاه
- فعل ماضی بر کار گذشته دلالت دارد. در کتاب هفتم از درس ۱۳ تا ۱۷ درس داده می‌شود (نیمسال دوم).
- شکل فعل را اسم یا ضمیرِ جمله تعیین میکند: مفرد، مثنی یا جمع؛ مذکر یا مؤنث؛ غایب، مخاطب یا متکلم.
- هر فعل ماضی یک شناسه در آخرش دارد: ذَهَبْتُ (رفتم)، ذَهَبْنا (رفتیم)، ذَهَبوا (رفتند).
- ماضی منفی با «ما» ساخته می‌شود: ما ذَهَبْتُ = نرفتم.
- در امتحان هفتم، مهم‌ترین کار شناختن و ترجمه کردن فعل در جمله است، نه ساختن جمله عربی.
فعل ماضی در عربی هفتم چیست؟
فعل ماضی فعلی است که نشان میدهد کاری در زمان گذشته انجام شده است. کتاب عربی هفتم آن را با مثال «رفتم: ذَهَبْتُ» معرفی میکند (ص ۱۰۰). فعل ماضی در عربی، مثل فارسی، با تغییر آخرش نشان میدهد چه کسی کار را انجام داده است: من، تو، او، ما یا آن‌ها.
یک مقایسه ساده با فارسی:
- رفتم ← ذَهَبْتُ
- رفتیم ← ذَهَبْنا
- رفتند ← ذَهَبوا
در فارسی به این بخش آخر فعل «شناسه» می‌گوییم. کتاب عربی هفتم هم در تمرین صفحه ۱۴۱ همین کلمه را به کار برده است.
فعل ماضی در کدام درسهای عربی هفتم آمده است؟
فعل ماضی در کتاب عربی هفتم ۱۴۰۵–۱۴۰۶ در پنج درس آخر، یعنی درس ۱۳ تا ۱۷، کم‌کم آموزش داده می‌شود. هر درس یک یا چند ضمیر و فعل همان ضمیرها را اضافه میکند. در پایان کتاب هم یک «دوره» برای مرور همه ضمیرها و فعل‌های ماضی آمده است (ص ۱۳۷ تا ۱۴۱).
| درس (صفحه) | ضمیرها | فعل ماضی | نکته |
|---|---|---|---|
| ۱۳ فِی السّوقِ (ص ۹۷) | أَنا، أَنْتَ، أَنْتِ | فَعَلْتُ، فَعَلْتَ، فَعَلْتِ | تعریف فعل ماضی، ص ۱۰۰ |
| ۱۴ اَلْجُمْلَةُ الذَّهَبیَّةُ (ص ۱۰۳) | هُوَ، هِيَ | فَعَلَ، فَعَلَتْ | بدانیم، ص ۱۰۶ |
| ۱۵ فِی الْحُدودِ (ص ۱۰۹) | نَحْنُ | فَعَلْنا | ماضی منفی با «ما»، ص ۱۱۲ |
| ۱۶ اَلْأُسْرَةُ النّاجِحَةُ (ص ۱۱۷) | أَنْتُمْ، أَنْتُنَّ، أَنْتُما | فَعَلْتُمْ، فَعَلْتُنَّ، فَعَلْتُما | بدانیم، ص ۱۲۲ |
| ۱۷ زینَةُ الْباطِنِ (ص ۱۲۵) | هُمْ، هُنَّ، هُما | فَعَلوا، فَعَلْنَ، فَعَلا، فَعَلَتا | بدانیم، ص ۱۳۰ |
| دوره (ص ۱۳۷ تا ۱۴۱) | همه ضمیرها | جدول کامل، ص ۱۴۰ | برای مرور در خانه |
اگر در یک کتاب کمک‌درسی یا سایت دیگر شماره درس‌ها فرق دارد، آن منبع احتمالاً بر اساس نسخه دیگری از کتاب نوشته شده است. ملاک کلاس و امتحان، کتاب ۱۴۰۵–۱۴۰۶ است.
اسم چه ربطی به فعل ماضی دارد؟
فعل ماضی همیشه درباره یک اسم یا ضمیر است، و شکلش را همان اسم تعیین میکند. اگر بدانید اسم مفرد است یا مثنی یا جمع، و مذکر است یا مؤنث، ضمیرش را پیدا می‌کنید. از روی ضمیر هم فعل ماضی درست را پیدا می‌کنید. این سه چیز را در درسهای ۴ تا ۶ کتاب خوانده‌اید.
یادآوری کوتاه از نیمسال اول:
- مذکر و مؤنث (درس ۴، ص ۳۳): نشانه اصلی اسم مؤنث «ة» است؛ مثل طالِبَة. اسم مذکر نشانه ندارد.
- مفرد و مثنی (درس ۵، ص ۴۰): مثنی یعنی دو نفر یا دو چیز. نشانه‌اش «انِ» یا «َیْنِ» است؛ مثل بِنْتانِ.
- جمع (درس ۶، ص ۴۶): مثل مُعَلِّمونَ، مُعَلِّماتٌ و جمع‌های مکسر مثل رِجال.
اسم‌های اشاره هم سرنخ خوبی‌اند: «هاتانِ» یعنی دو اسم مؤنث نزدیک. برای مرور، جدول اسم‌های اشاره هفتم و مثال‌هایش را ببینید.
سه سؤال برای پیدا کردن فعل درست
- چند نفر؟ یک نفر (مفرد)، دو نفر (مثنی) یا بیشتر (جمع)؟
- دختر یا پسر؟ مذکر یا مؤنث؟
- چه کسی؟ درباره کسی حرف می‌زنیم (غایب)، با کسی حرف می‌زنیم (مخاطب) یا خودمان کار را کرده‌ایم (متکلم)؟
جدول از اسم تا فعل ماضی
این جدول نشان میدهد هر اسم یا خطاب به کدام ضمیر و کدام فعل ماضی می‌رسد. فعل نمونه «ذَهَبَ: رفت» است.
| اسم یا خطاب | ضمیر | فعل ماضی | ترجمه |
|---|---|---|---|
| هٰذَا الْوَلَدُ | هُوَ | ذَهَبَ | رفت |
| هٰذِهِ الْبِنْتُ | هِيَ | ذَهَبَتْ | رفت |
| هٰذانِ الْوَلَدانِ | هُما | ذَهَبا | رفتند |
| هاتانِ الْبِنْتانِ | هُما | ذَهَبَتا | رفتند |
| هٰؤُلاءِ الرِّجالُ | هُمْ | ذَهَبوا | رفتند |
| هٰؤُلاءِ الْبَناتُ | هُنَّ | ذَهَبْنَ | رفتند |
| یا وَلَدُ | أَنْتَ | ذَهَبْتَ | رفتی |
| یا بِنْتُ | أَنْتِ | ذَهَبْتِ | رفتی |
| یا وَلَدانِ / یا بِنْتانِ | أَنْتُما | ذَهَبْتُما | رفتید |
| أَیُّهَا الرِّجالُ | أَنْتُمْ | ذَهَبْتُمْ | رفتید |
| أَیَّتُهَا النِّساءُ | أَنْتُنَّ | ذَهَبْتُنَّ | رفتید |
نکته: «هٰؤُلاءِ» برای جمع مذکر و مؤنث مشترک است (ص ۴۶). پس با دیدن «هٰؤُلاءِ» هنوز فعل را نمی‌دانید. باید به خود اسم نگاه کنید: «الرِّجالُ» مذکر است و فعلش «ذَهَبوا» می‌شود؛ «الْبَناتُ» مؤنث است و فعلش «ذَهَبْنَ».
جدول صرف فعل ماضی عربی هفتم چیست؟
صرف فعل ماضی یعنی نوشتن فعل برای همه ضمیرها. کتاب هفتم این جدول را در صفحه ۱۴۰ با فعل «فَعَلَ» آورده است. ۱۴ حالت (صیغه) دارد، اما فقط ۱۳ شکل متفاوت، چون «فَعَلْتُما» برای دو پسر و دو دختر مخاطب یکی است. اینجا همان جدول را با فعل «ذَهَبَ» می‌بینید.
| ضمیر | نام صیغه در کتاب | فعل ماضی | ترجمه |
|---|---|---|---|
| هُوَ | مفرد مذکر غایب | ذَهَبَ | رفت |
| هِيَ | مفرد مؤنث غایب | ذَهَبَتْ | رفت |
| هُما | مثنای مذکر غایب | ذَهَبا | رفتند |
| هُما | مثنای مؤنث غایب | ذَهَبَتا | رفتند |
| هُمْ | جمع مذکر غایب | ذَهَبوا | رفتند |
| هُنَّ | جمع مؤنث غایب | ذَهَبْنَ | رفتند |
| أَنْتَ | مفرد مذکر مخاطب | ذَهَبْتَ | رفتی |
| أَنْتِ | مفرد مؤنث مخاطب | ذَهَبْتِ | رفتی |
| أَنْتُما | مثنای مذکر و مؤنث مخاطب | ذَهَبْتُما | رفتید |
| أَنْتُمْ | جمع مذکر مخاطب | ذَهَبْتُمْ | رفتید |
| أَنْتُنَّ | جمع مؤنث مخاطب | ذَهَبْتُنَّ | رفتید |
| أَنا | متکلم وحده | ذَهَبْتُ | رفتم |
| نَحْنُ | متکلم مع‌الغیر | ذَهَبْنا | رفتیم |
غایب یعنی کسی که درباره‌اش حرف می‌زنیم (او، آن‌ها). مخاطب یعنی کسی که با او حرف می‌زنیم (تو، شما). متکلم یعنی خود گوینده (من، ما).
چند مثال فعل ماضی با معنی
- أَنَا کَتَبْتُ رِسالَةً. ← من نامه‌ای نوشتم.
- هِيَ قَرَأَتْ قِصَّةً. ← او داستانی خواند.
- نَحْنُ جَلَسْنا فِي الصَّفِّ. ← ما در کلاس نشستیم.
- أَنْتُمْ سَمِعْتُمْ صَوْتاً. ← شما صدایی شنیدید.
- هاتانِ الْبِنْتانِ فَرِحَتا. ← این دو دختر خوشحال شدند.
- هُنَّ رَجَعْنَ مِنَ الْمَدْرَسَةِ. ← آن‌ها از مدرسه برگشتند.
شناسههای فعل ماضی را چطور به خاطر بسپاریم؟
ساده‌ترین راه این است که شناسه را به ضمیر وصل کنید. در صیغه‌های مخاطب، شناسه فعل همان آخرِ ضمیر است: أَنْتَ ← ذَهَبْتَ، أَنْتُما ← ذَهَبْتُما. در «نَحْنُ» هم شناسه «نا» است. فقط چند شناسه غایب و «تُ»ی متکلم را باید جدا حفظ کنید.
گروه ۱: مخاطب (آخر ضمیر = شناسه)
- أَنْتَ ← ذَهَبْتَ
- أَنْتِ ← ذَهَبْتِ
- أَنْتُما ← ذَهَبْتُما
- أَنْتُمْ ← ذَهَبْتُمْ
- أَنْتُنَّ ← ذَهَبْتُنَّ
گروه ۲: متکلم
- أَنا ← ذَهَبْتُ
- نَحْنُ ← ذَهَبْنا
گروه ۳: غایب
- هُوَ ← بدون شناسه (ذَهَبَ)
- هِيَ ← ذَهَبَتْ
- هُما (دو پسر) ← ذَهَبا
- هُما (دو دختر) ← ذَهَبَتا
- هُمْ ← ذَهَبوا
- هُنَّ ← ذَهَبْنَ
یک ترفند برای غایب: «هِيَ» یک «ت» دارد (ذَهَبَتْ). مثنای مؤنث همان «ت» را نگه می‌دارد و «ا»ی مثنی را اضافه میکند (ذَهَبَتا).
فعل ماضی منفی در عربی هفتم چطور ساخته می‌شود؟
برای منفی کردن فعل ماضی، کافی است «ما» را قبل از آن بگذارید. خود فعل هیچ تغییری نمی‌کند. کتاب این را در درس ۱۵ با مثال «جَلَسْنا: نشستیم» و «ما جَلَسْنا: ننشستیم» آموزش داده است (ص ۱۱۲). در ترجمه هم «نـ» منفی فارسی به اول فعل اضافه می‌شود.
| فعل مثبت | ترجمه | فعل منفی | ترجمه |
|---|---|---|---|
| ذَهَبْتُ | رفتم | ما ذَهَبْتُ | نرفتم |
| أَکَلْنا | خوردیم | ما أَکَلْنا | نخوردیم |
| کَتَبَتْ | نوشت | ما کَتَبَتْ | ننوشت |
| سَمِعوا | شنیدند | ما سَمِعوا | نشنیدند |
دام مهم: «ما» همیشه منفی نیست. در جمله پرسشی، مثل «ما هٰذا؟» (این چیست؟)، «ما» یعنی «چه». راه تشخیص: اگر بعد از «ما» فعل ماضی آمده و جمله پرسشی نیست، «ما» منفی است.
فعل ماضی را در جمله چطور ترجمه کنیم؟
برای ترجمه فعل ماضی، اول فعل را پیدا کنید، بعد ضمیر یا اسم جمله را ببینید و آخر به شناسه نگاه کنید. معنای خود فعل را از واژه‌نامه درس می‌گیرید و شناسه به شما میگوید فعل فارسی به «ـم»، «ـی»، «ـیم»، «ـید» یا «ـند» تمام شود. کتاب هم میگوید فعل را باید درون جمله و با کمک قرینه‌ها شناخت (ص ۷).
روش چهارمرحله‌ای ترجمه فعل ماضی
- فعل را پیدا کنید. معمولاً سه حرف اصلی دارد؛ مثل «ذ ه ب» در ذَهَبْتُمْ.
- قرینه را پیدا کنید. ضمیر (أَنْتُمْ) یا اسم (هٰؤُلاءِ الطُّلّابُ) در جمله هست؟
- شناسه را بخوانید. «تُمْ» یعنی «شما» و جمع.
- ترجمه کنید. معنای فعل (رفت) + شناسه فارسی: «رفتید».
مثال: هٰؤُلاءِ الْأَوْلادُ لَعِبوا فِي الْحَدیقَةِ.
- فعل: لَعِبوا (ریشه «ل ع ب»: بازی کرد)
- قرینه: هٰؤُلاءِ الْأَوْلادُ (جمع مذکر) ← هُمْ
- شناسه: «وا» ← جمع مذکر غایب
- ترجمه: این پسران در باغ بازی کردند.
چه اشتباه‌هایی در فعل ماضی رایج است؟
بیشتر اشتباه‌ها از فعل‌هایی است که حروفشان یکی است و فقط در حرکت آخر فرق دارند؛ مثل ذَهَبْتُ، ذَهَبْتَ، ذَهَبْتِ و ذَهَبَتْ. راه حل این است که به حرکت آخر و به ضمیر یا اسم جمله نگاه کنید، نه فقط به حروف.
| اشتباه | چرا؟ | درست |
|---|---|---|
| خواندن ذَهَبَتْ به معنی «رفتم» | ذَهَبَتْ مال «هِيَ» است | ذَهَبْتُ = رفتم |
| یکی گرفتن ذَهَبْنَ و ذَهَبْنا | «نَ» مال هُنَّ است و «نا» مال نَحْنُ | ذَهَبْنا = رفتیم |
| ذَهَبا برای دو دختر | دو دختر «ت» می‌خواهند | هاتانِ الْبِنْتانِ ذَهَبَتا |
| هُمْ برای «هٰؤُلاءِ الْبَناتُ» | «الْبَناتُ» مؤنث است | هُنَّ ذَهَبْنَ |
| منفی دانستن «ما» در «ما هٰذا؟» | این «ما» پرسشی است | ما هٰذا؟ = این چیست؟ |
اگر والد هستید، چطور در فعل ماضی کمک کنید؟
کتاب عربی هفتم از دانشآموز نمی‌خواهد جمله فارسی را به عربی ترجمه کند یا جمله عربی بسازد. هدف، خواندن درست، شناختن و ترجمه کردن جمله عربی است (ص ۷). پس بهترین کمک شما تمرین «جمله عربی ← ترجمه فارسی» است، نه دیکته کردن جمله فارسی برای ترجمه به عربی.
چند پیشنهاد عملی:
- دوره پایان کتاب را جدی بگیرید. صفحه‌های ۱۳۷ تا ۱۴۱ برای مرور در خانه است و کتاب از دانشآموز خواسته ضمیرها و فعل‌ها را حفظ کند (ص ۱۳۸).
- «تمرین برای خانه» را جا نیندازید. طبق راهنمای کتاب، از این بخش در امتحان سؤال طرح می‌شود (ص ۷).
- کوتاه و پشت‌سرهم تمرین کنید. روزی ۱۰ دقیقه پرسیدن ضمیر و فعل بهتر از یک جلسه طولانی شب امتحان است. برای روش‌های بیشتر، راهکارهای ماندگاری درسهای حفظی را ببینید.
- از ترجمه کلمه‌به‌کلمه نترسید. اگر دخترتان معنای فعل را می‌داند ولی شناسه را اشتباه می‌گیرد، فقط روی جدول شناسه‌ها کار کنید.
اگر می‌خواهید بدانید عربی در دوره اول دبیرستان دخترانه اندیشه پارسیان چطور درس داده می‌شود، می‌توانید با واحد دوره اول تماس بگیرید: ۴۴۹۲۵۹۰۳ – ۴۴۹۲۵۹۰۷. اطلاعات برنامه‌های آموزشی هم در صفحه دبیرستان دوره اول اندیشه پارسیان آمده است.
نمونه سؤال فعل ماضی عربی هفتم با جواب
این سؤال‌ها را خودمان و به سبک امتحان کلاسی طراحی کرده‌ایم. پایه هفتم امتحان نهایی سراسری ندارد. سؤال‌ها از کتاب کپی نشده‌اند و جواب فعالیت‌های کتاب نیستند. روی هر سؤال بزنید تا جوابش باز شود.
سؤال ۱: فعل ماضی مناسب را انتخاب کنید: هِيَ ………… إِلَی الْمَکْتَبَةِ. الف) ذَهَبْتُ ب) ذَهَبَتْ ج) ذَهَبوا
جواب: ب) ذَهَبَتْ. ضمیر «هِيَ» مفرد مؤنث غایب است و شناسه‌اش «َتْ» است.
سؤال ۲: ترجمه کنید: نَحْنُ کَتَبْنا واجِباتِنا.
جواب: ما تکلیف‌هایمان را نوشتیم. شناسه «نا» و ضمیر «نَحْنُ» یعنی «ما».
سؤال ۳: ضمیر مناسب را بنویسید: هاتانِ الْبِنْتانِ ← …………
جواب: هُما. دو دختر، مثنای مؤنث غایب‌اند و فعلشان مثل «ذَهَبَتا» است.
سؤال ۴: شناسه مناسب را بگذارید: أَنْتُمْ سَمِعْ………… کَلامَ الْمُعَلِّمَةِ.
جواب: تُمْ ← سَمِعْتُمْ (شنیدید). آخرِ ضمیر «أَنْتُمْ» همان شناسه است.
سؤال ۵: جمله را منفی کنید و ترجمه منفی را بنویسید: أَکَلْتُ تُفّاحَةً. (یک سیب خوردم.)
جواب: ما أَکَلْتُ تُفّاحَةً. ← یک سیب نخوردم. فقط «ما» اضافه می‌شود و فعل تغییر نمی‌کند.
سؤال ۶: کدام «ما» منفی است؟ الف) ما هٰذا؟ ب) ما جَلَسْنا.
جواب: ب) ما جَلَسْنا (ننشستیم). در «ما هٰذا؟» جمله پرسشی است و «ما» یعنی «چه».
جمع‌بندی
فعل ماضی عربی هفتم با یک قاعده ساده حل می‌شود: اول اسم یا ضمیر جمله را بشناسید، بعد شناسه فعل را با آن تطبیق بدهید. جدول صفحه ۱۴۰ کتاب و ترفند «آخر ضمیر = شناسه» بیشتر راه را جلو می‌برد. برای ماضی منفی هم فقط «ما» اضافه می‌شود. یادگیری این مبحث با تمرین منظم در کلاس و بازخورد دبیر خیلی سریع‌تر جا می‌افتد. برای آشنایی با برنامه آموزشی یا هماهنگی بازدید حضوری، اطلاعات تماس هر دو واحد در صفحه مدرسه غیرانتفاعی دخترانه منطقه ۲۲ آمده است.
آخرین به‌روزرسانی: ۹ آبان ۱۴۰۵. این مطلب برای سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ به‌روز شده است.
سوالات متداول درباره فعل ماضی عربی هفتم
فعل ماضی برای نوبت اول عربی هفتم است یا نوبت دوم؟
فعل ماضی در درسهای ۱۳ تا ۱۷ کتاب آمده است. طبق راهنمای کتاب، درس ۱۰ آغاز نیمسال دوم است. پس فعل ماضی معمولاً مطلب نوبت دوم است. زمان دقیق تدریس را برنامه همان مدرسه تعیین میکند.
فعل ماضی چند صیغه دارد؟
جدول صفحه ۱۴۰ کتاب هفتم ۱۴ صیغه دارد: ۶ غایب، ۶ مخاطب و ۲ متکلم. شکل‌های متفاوت ۱۳ تاست، چون «فَعَلْتُما» برای مثنای مذکر و مؤنث مخاطب یکی است.
آیا در امتحان عربی هفتم باید جمله فارسی را به عربی ترجمه کنیم؟
خیر. راهنمای کتاب میگوید سؤال «ترجمه فارسی به عربی» طرح نشود و ساختن جمله عربی هم خواسته نمیشود. دانشآموز باید جمله عربی را درست بخواند، فعل را بشناسد و ترجمه کند.
فرق ذَهَبْتُ و ذَهَبَتْ چیست؟
ذَهَبْتُ یعنی «رفتم» و مال «أَنا» است. ذَهَبَتْ یعنی «رفت» و مال «هِيَ» است. حروف یکی است و فرق در حرکت‌هاست. برای همین در جمله به ضمیر یا اسم هم نگاه کنید.
بهترین راه حفظ کردن صرف فعل ماضی چیست؟
اول شناسههای مخاطب را با آخر ضمیرها حفظ کنید (أَنْتُما ← ـتُما)، بعد «تُ» و «نا»ی متکلم، و در آخر شش شناسه غایب را. روزی چند دقیقه مرور با جدول صفحه ۱۴۰ از یک جلسه طولانی بهتر جواب میدهد.
بدون دیدگاه